|
|
||||||||
 |
||||||||
|
Phan
Quốc Anh (Trích
từ văn hoá nghệ thuật nghệ thuật Ninh Thuận số 9 /2001 ký
hiệu
1. Trong khu vực
Đông Nam Á cổ thì văn hóa tôn giáo Chăm Pa mang đậm dấu
ấn văn hóa tôn giáo Ấn Độ. Những yếu tố văn hóa đó đã
góp phần vào bức tranh văn hóa Việt Nam
đa dạng phong phú làm cho
Việt Nam là Đông Nam
Á thu nhỏ. Các tôn giáo Ấn Độ như Bàlamôn, Phật giáo,
Ấn Độ giáo,Hồi giáo đã thâm nhập sâu vào trong đời
sống tinh thần người Chăm, thậm chí còn đậm cho đến ngày
nay hơn cả quê hương nó là Ấn Độ mà các nhà văn hóa
học gọi là thuyết “Thuyết hóa thạch ngoại vi trên biển
“.
Dù ảnh hưởng rất lớn của tôn giáo Ấn Độ nhưng do nằm
trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á ,dân tộc Chăm có nền văn
hóa bản địa lâu đời, là nguyên nhân làm cho các tôn giáo
Ấn Độ khi du nhập vào đều bị bản địa hóa .
2. Các tôn giáo
Ấn Độ truyền bá tới Đông Nam Á theo hai con đường ,đường
thủy và đường bộ: Một đường từ bờ biển Coromandel
Ấn Độ theo qua eo biển Malacca tới quần đảo Mã Lai ,Một
con đương khác là Át Xan tiến vào Myanma ,rồi từ Myanma
truyền vào lưu vực sông Mê Công đến Chân Lạp và Chăm Pa.
2.1 Hiện nay, các
nhà khoa học chưa tìm được tư liệu nói về sự truyền bá các tôn giáo Ấn Độ đến Chăm Pa. Chỉ biết
rằng bằng những tư liệu khảo cổ học ,nhất là các bia ký
Chăm Pa cho thấy tôn giáo Ấn Độ đã đến các Vương Triều
Chăm Pa từ rất sớm , thậm chí ngay từ khi lập quốc (năm
192), Chăm Pa đã xây dựng nhà nước vương triều kết hợp
với thần quyền .Bằng chứng cho thấy niên đại sỡm nhất
mà Phật giáo được truyền đến Chăm Pa là tấm bia ký Võ
Cạnh có niên đại thế kỷ III-V được tìm thấy gần
Kauthara(Nha Trang) .Theo tiến sĩ Ngô văn Doanh, tấm bia Võ Cạnh
là chứng vật chất đầu tiên và cũng là cổ nhất ở Đông
Nam Á nói về Phật giáo.
Bằng chứng thứ hai về Phật giáo thời kỳ đầu ở Chăm Pa
là pho tượng Phật bằng đồng có niên đại từ thế kỷ IV
đến thế kỷ VI được tìm thấy ở khu di tích Phật giáo
ở Đông Dương .Đây là pho tượng Phật “ Áo ướt” theo
phong cách Ganhara nhưng tóc lại xoăn của Natura ,phải chăng
nó được nhập trục tiếp từ Ấn Độ hoặc từ Xrilanca ?
Năm 1901 ,các nhà khảo cổ học người Pháp đã đào tạo và
phát hiện ở tu viện Phật Đồng Dương 229 pho tượng
Phật.Hiện nay ,những bức tượng và các mảng điêu khắc liên
quan đến dấu ấn Phật giáo được trưng bày nhiều ở Bảo
tàng Chăm Đà Nẵng.Các sử liệu Trung Quốc như Lương Thư
,tuỳ thư ,Nam tề thư đều
ghi rằng Chăm Pa là một quốc gia Phật Thích Ca.
2.2 Sử sách Trung Quốc cho thấy ,Bà la Môn giáo du nhập vào
Chăm Pa rất sớm .Bốn bia ký bằng chữ Phật có niên đại
thế kỷ VII được tìm thấy ở
Quảng Nam và Phú Yên ở triều đại Bhadresvaravamin,ba
trong bốn bia ký đó ghi nhận lãnh địa dành cho vị thần này.Còn
bia kỹ Mỹ Sơn thì nói đến sự thành kính dành cho Mahesvara
,Uma ,Brahma,Visnu.Đến thế kỷ VII Ấn Độ giáo mà chủ yếu
là Siva giáo đã trở thành tôn
giáo chính thống của các Vua chúa
Chăm Pa .Từ đây hình thành khu di tích Mỹ Sơn .từ
thời Lâm Ấp đến Hoàn Vương (Từ thế kỷ II đến thể
kỷ IX) đạo Bàlamôn và Ấn Độ giáo luôn luôn được coi
trọng .Các bia ký giai đoạn này đều chứng minh tầm quan
trọng của Siva giáo “Đáng kính trọng hơn cả Braham
,Visnu ,indra.Surya.A sura,hơn những
vị Bà la Môn và hơn những Rsi ,các vua chúa”(1).
2.3 Cũng như Phật giáo và Siva giáo Visnu giáo cũng được
nhiều triều đại coi trọng .Ba bia ký (hai của Indravarman I và
một của Vikrantavarman III ) tìm thấy ở Phan Rang nói nhiều
tới Visnu giáo.Nhà vua tự so sánh mình với Vikrrama “Nâng
qủa đất lên bằng hai cánh tay”
hoặc với Narayana:”Nằm trên con rắn và nâng
thế giới lên bằng bốn cáh tay “ .Bia
ký của Senapati Par
,tổng đốc tỉnh Panduragapura (Vùng Phan Rang ngày nay) ngợi ca
vị tổng đốc như một Narayana (Visnu) hiện thân,và cánh tay
của ông được so với “ Con rắn nâng cái đĩa trái đất
chìm đắm trong đại dương của thời đại Kali “ (2)
2.4 Tóm lại, suốt hơn 12 thế kỷ tồn tại ,người Chăm liên
tục lấy các tôn giáo Ấn Độ làm tôn giáo của mình. (Giai
đoạn sau Chăm Pa tiếp nhận thêm Hồi giáo và bản địa hoá
thành Bàni giáo).Chăm Pa không kỳ thị tôn giáo mà tiếp thu
nhiều giáo phái Ấn Độ một cách hoà bình và tự nguyện
.Bao trùm lên suốt quá trình lịch sử tồn tại của mình là
hỗn dung của các giáo phái Ấn Độ .Văn hóa Chăm Pa tiếp
nhận tất cả : Tư duy triết học tâm linh; đức hiếu
sinh,từ bi của Phật giáo,tình thương của Vusnu giáovà cả tính
hung bạo quyền lực của Siva giáo.Văn hóa tôn giáo Ấn Độ
chịu ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống tâ, linh của người
Chăm ,hướng tới quan niệm sự đồng nhất giữa con người
và vũ trụ,với thần linh, giữa tiểu ngã Át Man và đại
ngã Brahman ,tạo nên bản sắc văn hóa Chăm vừa mang tính văn
hóa tôn giáo Ấn Độ vừa mang màu sắc văn hóa Đông Nam Á,góp
thêm mảng màu ,làm đậm đà ,phông phú và đa dạng thêm
bản sắc văn hóa Việt Nam.
3. Những tôn giáo Ấn Độ cũng như nền văn minh sớm nhất
của loài người đã chi phối rất lớn đến văn hóa người
Chăm.Những ảnh hưởng đó có thể tìm thấy ở trong đời
sống tâm linh,phong tục tập quán ,văn học nghệ thuật
,kiến trúc,điêu khắc,văn tự,lịch pháp.vv.. của người Chăm.Khi
tiếp thu những thành tựu văn minh Ấn Độ,người Chăm đã
gắn với nghệ thuật bản địa ,làm cho nghệ thuật Chăm
trở nên độc đáo ,co điển hình ở Đông Nam Á .Ngoài ra ,văn
hóa Chăm còn tiếp thu Khơme ,của Giava
và của Đại Việt.
3.1 Khi kiến trúc Chăm cổ còn lại chủ yếu là đền tháp
.Nếu tính cả hai khu kiến trúc lớn là khu di tích Mỹ Sơn và
khu Đồng Dương thì suốt trải dài Miền Trung từ Quảng Nam
vào đến Bình Thuận có tất cả là 19 khu tháp với 40 kiến
trúc lớn nhỏ hiện còn và có niên đại từ thế kỷ IX đến
XVI .Tháp cổ Chăm Pa ảnh hưởng từ Ấn Độ bởi nó mang hình
núi Mê ru (Còn gọi là núi vàng,nằm ở sườn dãy Himalaya thu
nhỏ.Các vị thần của Ấn Độ giáo ngự ở trung tâm thế
giới trên núi Mê ru nên đền thờ ngài ở hạ giới phải
thể hiện như Vũ Trụ Mê ru và phải tuân theo bố cục : Hướng
tâm,các trụ quay ra bốn hướng ,mặt tiền quay về hướng Đông
(Hướng mặt trời mọc nguồn gốc của sự sống).Hiện nay
cụm tháp còn tương đối hoàn chỉnh là Tháp Chàm Pô Klong
Girai ở Ninh Thuận .Nhìn từ bề ngoài tháp chăm là một cấu
trúc nhiều tầng .Tầng cuối cùng làm cái võ cho gian điện
,bên ngoài là những hình ốp có trang trí nằm giữa hai bộ
gờ trên và dưới .Các tầng tháp nối nhau nhỏ dần lên
tận đỉnh,mỗi tầng lại có các hoa văn và các lá nhĩ mang
nhiều phong cách khác nhau ,ở tháp Pô Klong Girai ,mỗi tầng
lại có tượng Siva làm bằng đá ,và ở trên đỉnh tháp là
một hòn đá hình bầu dục (Giống như hồn đá trên cát”
Kut”) đầu nhọ hướng
lên trời .Có ý kiến cho rằng đây là biểu tượng bia
đá cho Kalăn (Lăng mộ) cho chiếc kăng mộ lớn là tháp
gạch.
Những khu đền tháp lớn của người Chăm tập trung ở các
trung tâm lớn như Thánh địa Mỹ Sơn ,vùng Vijaya ,vùng
Kauthara và Pandurangara thờ các thần ở Ấn Độ giáơ như
Brahma,Visnu,Siva.Người Chăm gọi các tháp Chăm là Kalăn
có nghĩa là đền lăng và những cụm tháp đền thờ thần
được kết hợp với lăng mộ thờ vua chúa:Tháp Po Tầm ở
Phan Rí (Bình Thuận) thờ vua PôTầm ,tháp Pô rômê là tháp Pô
Klong Girai ở Ninh Thuận thờ vua Pô Rômê và vua Pô Long Girai .
Như vậy, các tháp đền khi đến với Chăm Pa không chỉ để
thờ thần nữa mà kèm theo thờ phụng vua chúa ,hay nói rộng
ra là thờ cúng tổ tiên
.Các bia ký Chăm Pa đều nói tới việc họ dựng các đền
thờ các bậc tiền bối mình dưới dạng các thần linh .Một
số tượng mặt vua như Pô KLong Girai ,Pôrômê được gắn vào
cây linga (Gọi là Mukhalinga) và đặt thờ trong lòng các tháp
.Từ đây hình thành nên tín ngưỡng thờ cúng vua.- Thần
gắn với thờ biểu tượng Siva giáo trên các tháp Chàm.
Ngoài các khu kiến trúc phục vụ cho Bàlamôn và Ấn Độ ,Chăm
Pa còn là một khi kiến trúc và điêu khắc rất quan trọng là
khu Phật giáo Đồng Dương (Quảng Nam) Đồng Dương theo
tiếng Chăm là Indrapura ,được xây dựng vào năm 875 dưới
triều vua .Indravarman II mà bia ký mô tả là “ một thành
phố đượdc trang hoàng và lộng lẫy như thành phố của
Indra”
Trong vòng 8 thế kỷ,người Chăm đã xây dựng rất nhiều đền
tháp với những phon g các khác nhau ,tháp và những phế tích
tháp còn lại hôm nay là rất ít ỏi so với những gì đã có
nhưng vẫn là những viên ngọc quý của nền kiến trúc cổ
Việt Nam và Đông Nam Á.
3.2 Ở Đông Nam Á có ba nền điêu khắc có tầm cỡ là
Giava,Khơme,và Chăm.Hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau khi đánh
giá những bức tượng cổ Chăm Pa .Nhiều nhà nghiên cứu mỹ
thuật đều công nhận vẻ đẹp kỳ lạ độc đáo của phong
cách nghệ thuật Đồng Dương,một cách được đánh giá là
rất Chăm.Lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc Chăm được coi là
chịu ảnh hưởng sâu sắc của Ấn Độ nhueng vẫn chứa đựng
nhiều nét Chăm hoá.Vũ nữ thiên thần Ápsara (lượn trong nước)
có dáng mềm mại ,uyển chuyển đã hóa thân vào nghệ thuật
múa ,nghệ thuật điêu khắc Ấn Độ và nhiều nước khác
,nhưng qua bàn tay nghệ thuật của các nghệ nhân Chăm ,Ápsara
đã trở thành biểu tượng hàm chứa mọi vẽ đẹp rất riêng
của cô gái Chăm .Nàng không có bộ ngực đồ sộ quá lớn
như nàng Ápsara Ấn Độ vốn bắt nguồn từ tín ngưỡng
tôn thờ mẫu thiêng
liêng vĩ đại .Như vậy ,điêu khắc Chăm Pa cổ vừa chịu
ảnh hưởng sâu sắc của tôn giáo Ấn Độ vừa in đậm
dấu ấn văn hóa Chăm bản địa ,đồng thời có sự sáng
tạo ,phát triển hình thành nên phong cách riêng của mình.Vì
vậy cũng không nên kết luận văn hoá Chăm là cái bóng của
văn hoá Ấn Độ .
Những tác phẩm của nghệ thuật điêu khắc Chăm chủ yếu
phục vụ tôn giáo ,cụ thể là ấn tượng của Phật giáo và
Ấn Độ giáo.Điêu khắc Phật giáo ở Đồng Dương (Inđarapura)
tạo nên cả một thành đường Phật
giáp: Có tượng Phật,tượng các vị La Hán và các tu sĩ
.Đặc biệt tượng các
vị thần được coi là đẹp nhất và độc đáo nhất .Năm
1911 ,người ta đã đào được một pho tượng đồng cao 1,08
m, là tượng Phật đứng ,Phật mặc một tấm áo tu hành dài
để hở và khoác ngoài một tấm áo khoác.Tóc Phật là
những vòng xoáy ốc,trên trán có một Urna lớn … Năm 1978 nhân
dân địa phương ở Quảng Nam đã đào được một pho tượng
chính của Phật viện Lasmindra Lokesvara ,vị thần bảo hộ vua
Indravarnam II mà bia ký có nhắc tới.
Một mảng đề tài điêu khắc rất lớn của Chăm là thờ các
thần Ấn Độ giáo .Như đã phân tích ở trên ,Siva giáo có lúc
được đẩy lên thành quốc giáo ,nhưng bên cạnh đó vẫn
tồn tại Visnu,Brahma và cả Pônagar .Kèm theo các tác phẩm điêu
khắc Siva,Visnu,Brahma là các con vật được thờ như rắn
Sera, bò thần Nađin…
3.3 Nhờ có chữ viết sớm nên văn học nghệ thuật Chăm
rất sớm phát triển .Văn học dân gian phát triển nhiều
thể loại và phản ánh nhiều nội dung về triết lý ,tâm lý
dân tộc các khía cạnh văn hoá .Văn học dân gian,truyện
thần thoại ,truyền thuyết đều có sự ảnh hưởng của tôn
giáo .Đang lưu ý là những truỵện thần
thoại nói về các vị thần sáng tạo ra vũ trụ ,nhũng
truyền thuyểt về Pô Inư Nagar(Mẹ xứ sở )và các tượng
mẹ xứ sở được thờ ở Tháp Bà(Nha Trang) và đến thờ Pô
Inư Nagar ở Hữu Đức, Ninh Thuận.
Kho tàng cổ tích của người Chăm tương đối phong phú ,được
lưu truyền từ lâu đời và rộng rãi trong tầng lớp nhân dân,có
nhiều truyện cổ tích được xây dựng trên các mô típ
truyện cổ dân gian của các vùng Đông Nam Á ,đồng thời
phản ánh được nhiều mặt xã hội ,gia đình,chế độ mẫu
hệ ….Người Chăm có kho tàng tục ngữ,thành ngữ,ca dao,câu
đố,sử thi phong phú , có nhiều trường ca có giá trị nghệ
thuật cao như Sakukay,Ramayana,Umưrup…đều ảnh hưởng từ Bàlamôn
giáo Ấn Độ .
3.4 Âm nhạc và múa của người Chăm vừa mang tính tôn giáo
vừa mang tính chất dân gian bản địa, tạo nên một nền
nghệ thuật dân gian đặc sắc.Đối với người Chăm,âm
nhạc có vai trò rất quan trọng nhất đối với nghi lễ tôn
giáo ,tín ngưỡnng như :
Lễ hội Katê ,lễ Rijanugar ,lễ Yôn ,Chàvà lớn và chàvà
nhỏ v.v…Trước đây âm nhạc và múa chỉ đơn thuần phục
vụ nghi lễ ,không được phép sử dụng làm chức năng vui chơi
nhảy múa có tính chất trần tục như ngày nay .Nhạc cụ Chăm
có đủ các bộ gõ bộ hơi và bộ dậy .Bộ gõ ó trống
paranưng ,trống Ghinăng,chiêng mõ ;bộ dây đàn Kaninh (Nhị mu
rùa) bộ hơi có kèn Saranai ,tù và
v.v.. Ngoài ra, người Chăm còn lưu giữ được kho tàng
dân ca với những làn điệu ,cung bậc,thang âm có quan hệ
mật thiết với dân ca quan họ Bắc Ninh và dân ca miền Trung
.Các bài hát lễ sử thi được các tu sĩ ,thầy Kamưne, Mưtuồn
lưu truyền và hát các lễ hội ,các lễ cúng ,nội dung ca
ngợi công đức ,sự oai linh của các vị anh hùng. Hầu như
trong lễ hội nào của người Chăm cũng có múa và hát lễ ,đây
chắc chắn là ảnh hưởng rất lớn từ đạo Bàlamôn xa xưa
.”Trong kinh Vêda từ thế kỷ XX trước Công nguyên có Sama vêda
là tập ca khúc dùng để hát xướng khi cúng bái ,tổng
cộng 1549 bài.Nội dung chủ yếu của Phuốc Vêda là nói rõ
trong khi cúng tế nen dùng cac thi ca này tiến hành cúng tế
thế nào (3).Những bài tế lễ của các vị sư Chăm hiện nay
vẫn là những lời ca được truyền bá từ Ấn Độ xưa
kia.Ví dụ trong lễ tắm tượng ở lễ hội Katê trên tháp Pô
Klong Girai ,thầy lễ hát: “ Chúng con lấy nước từ con sông Hằng đội về để tám
thần,thần là thần của trời đất”(4).
Người Chăm có một nền nghệ thuật múa rất đặc sắc.Múa
quạt là điệu múa phổ thông mà bất cứ thiếu nữ hay phụ
nữ Chăm nào cũng biết múa .(Tuy nhiên không phải là dễ múa)
.Khi múa các vũ nữ dùng quạt và khăn dài để múa ,tượng
trưng cho những cánh chim.Các điệu múa như : Pi điền :múa công;
Kamang: múa gàlôi;marai ;múa chim trí .v.v.. Một thể loại múa
khác liên quan đến nghi lễ tôn giáo Chăm là múa Bóng, đây là
một thể loại múa rất phong phú của người Chăm ,người múa
có thể Nam hoặc Nữ và múa theo nhạc lễ,có nhiều lúc đẩy
lên cao trào kiểu nhập hồn như múa đạp lửa,mua roi,múa chèo
thuyền .Múa bóng của người Chăm ít nhiều có ảnh hưởng
của văn hóa Hán,nhất là phần âm nhạc ,vũ nữ được
chọn là những thiếu nữ xinh đẹp ,người cân đối và có
năng khiếu múa .Tuỳ theo tài năng của từng người mà hàng
năm các vũ nữ được phong cấp từ tập sự.Nền nghệ
thuật múa mang tính tôn giáo Chăm thể hiện rất rõ ở nghệ
thuật điêu khắc như các mảng điêu khắc vũ nữ Trà Kiệu
,tượng Ápsara .Các động tác múa chắc chắn đều có ảnh hưởng
từ các múa nghi lễ ,múa cung đình Ấn Độ.
3.5 Tôn giáo Ấn Độ có ảnh hưởng
rất lớn đến đời sống xã hội của người Chăm.Tôn
giáo người Chăm cũng bị ảnh hưởng bởi tư tưởng chủng
họ (Caslus ) của Ấn Độ trong “ Nguyên nhân ca “ của kinh
Vêda (6) ,xã hội người Chăm xưa cũng chia làm bốn đẳng
cấp chính như Ấn Độ giáo .Đứng đầu các đẳng cấp trên
là tu sĩ. Trong dân gian người Chăm hiện nay còn phân biệt các
tầng lớp ,các đẳng cấp khác nhau .Tiêu biểu cho đạo Bàlamôn
của người Chăm là tầng lớp tăng lữ gọi là Pasếh. Đó là
tầng lớp trí thức trong xã hội .Họ biết chữ Chăm ,hiểu
biết tập tục ,truyền bá và thực hiện các nghi thức tôn
giáo .Về mặt xã hội họ thuộc tầng lớp quí tộc cũ và
trước năm 1975 là tầng lớp trung nông .Các thầy Pasếh có
trang phục riêng ,quần áo, màu trắng, tóc búi giữa đỉnh đầu
,bịt khăn trắng có tua đỏ Pasếh thường là người thuộc
dòng quí tộc ,cha truyền con nối từ lâu đời ,không bị
tật nguyền .Họ phải giữ các giáo luật được jgi trong
kinh lớn (Găr Bachprong) .Tăng lữ Bàlamôn
hiện nay ở người Chăm có năm cấp từ thấp đến
cao.
4. Rõ ràng là suốt chiều dài lịch sử ,người Chăm tự
nguyện tiệp nhận các tôn giáo lớn của Ấn Độ. Những tôn
giáo này có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống chính trị
,văn hoá,xã hội của Chăm Pa cổ,cho đến ngày nay nó vẵn
giữ được đậm nét của văn hóa các tôn giáo.
Thế nhưng lịch sử đã chứng minh rằng ,ngay từ những ngày
đầu hình thành nhà nước và tiếp nhận các tôn giáo du
nhập ,người Chăm đã tạo cho mình một tôn giáo khá riêng
mang màu sắc của văn hóa Chăm bản địa .Những biểu hiện
rõ nét nhât là việc thờ phụng các vị thần trong tôn giáo
như Siva ,Visnu,Brahma và kể cả các vị thần thứ yếu cũng
đượdc thờ phụng .Phật giáo cũng có vai trò nhất định
ở người Chăm ,nhưng Siva giáo luôn được tôn là quốc gia
.Theo thống kê của Palums,trong trong tổng só 128 bia ký tìm
được ở Chăm Pa thì có tới
92 bia nói về Siva và các thần thuộc Siva giáo; 3 bia nói
về Visnu ,5 bia nói về Brahma và 7 bia nói về Phật giáo.
Người Chăm hôm nay vẫn tồn tại tín ngưỡng đa thần ,các
kiêng kị,tập tục.Người Chăm lo cho rằng nếu không kiêng
kị sẽ làm đảo lộn mối quan hệ giữa thế giới dương và
âm và phải chịu các tao họa .Phụ nữ mang thai phải phải
giữ một số kiêng kỵ .Khi nói năng ,ăn uống,đi lại.Sản
phụ và hài nhi phải ở phòng kín ,tránh mọi sự tiếp xúc.Tại
Bắc Bình,Bình Thuận ,ở trước nhà sản phụ người ta cấm
một cọc nhỏ trên sân có gài một cây củi cháy,để đầu
củi cháy quay vào nhà là gia đình đã sinh con gái.Gặp các trường
hợp trên là cấm kỵ,phải tuyệt đối tôn trọng ,người
lạ không đi vào nhà (
Sinh được con gái ,người Chăm rất mừng vì họ theo chế độ
mẫu hệ)
Từ hơn nữa thế kỷ nay,đồng bào Chăm đã là một thành phần dân tộc trong cộng đồng 54 dân tộc
Việt Nam. Đặc biệt từ sau
năm 1975 với chính sách
đúng đắn của Đảng và Nhà nước về vấn đề dân tộc và
tôn giáo đồng bào Chăm ,đồng bào Chăm được duy trì tựdo
tín ngưỡng ,các lễ hội dân gian ,lễ hội tôn giáo được
khôi phục.Đó là những hoạt động thiếu thực góp phần vào
việc bảo lưu ,giữ gìn các giá trị văn hóa dân gian Chăm -
Một nền văn hóa đặc thù còn mang trên mình những ảnh hưởng
từ những tôn giáo Ấn Độ -Cũng là góp phần xây dựng
một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến ,đậm đà bản sắc dân
tộc , một nền văn hóa thống nhất đa dạng.
Phan Quốc Anh
1.Rsi :Các đạo sĩ ,thức giả Ấn Độ cổ đại .
2.Dẫn theo Ngô Văn Doanh ,văn hóa Chăm Pa ,NXB VHTT Hà
Nội ,1994,tr .72
3, 5. Hoàng Tâm Xuyên (chủ biên ) , Mười tôn giáo lớn trên
thế giới ,Nxb CTQGG ,Hà Nội ,2000;tr.158,180.
4.Xem :Phan Quốc Anh ,Lễ hội Katê của người Chăm Ninh Thuận
,tạp chí VHNT số 4-1999 |
|
||||||
|
||||||||
|
||||||||
