|
|
||||||||
 |
||||||||
|
SAKAYA (Trích
từ văn hoá nghệ thuật nghệ thuật Ninh Thuận số 9 /2001
quyển số ký hiệu ISSN 0866-8655
)
Đứng trước vận hội mới và thách thức mới của làn sóng du lịch, để hòa mình cùng cả nước đẩy
mạnh, nhanh ngành công nghiệp không khói, phát triển kinh tế
, văn hóa xã hội, Ninh Thuận làm gì để phát triển tiềm năng
du lịch ở địa phương. Tiềm năng du lịch Ninh Thuận không
dừng lại ở lễ hội Katê, mà hơn thế, còn ở du lịch văn
hóa bởi vẽ đẹp thiên nhiên kỳ thú, có biển, núi đầy
ắp ánh nắng; các di tích đền tháp và kho tàng văn hóa dân
gian (VHDG) Chăm đặc sắc ở Ninh Thuận thực sự là nguồn
lực để phát triển du lịch.
1. Ngày nay du lịch quốc tế có nhiều loại hình:Du
lịch:”4S” (Sun, Sea, Sand, Sight),du lịch sinh thái (Ecological
tourist) du lịch văn hóa (Cultural tourist) … Loại hình du lịch
văn hóa đang được du khách ưa chuộng. Theo ước tính trong
những năm gần đây lượng khách du lịch quốc tế đang
chuyển dần từ thị trường du lịch Châu Âu đến khu vực
Châu Á –Thái Bình Dương ngày một nhiều. Khách du lịch
chủ yếu là cư dân của các nước Công nghiệp cư dân đô
thị sống trong môi trường văn hóa công nghiệp. Khi du lịch
tiếp xúc với nền văn hóa “ Khác lạ” , đặc biệt là
VHDG của làng (Paley) , cộng đồng của các cư dân “nông
nghiệp” , du khách luôn cảm thấy mới lạ, bất ngờ. Vì vậy
VHDG tạo ra tính hấp dẫn, tạo lực thu hút với khách du
lịch.
VHDG của người Chăm Ninh Thuận phong phú, đa dạng. Nơi đây
người Chăm vẫn còn bảo lưu truyền thống và tập tục
của mình. Ngoài di tích đền tháp, người Chăm còn có gần 80
lễ hội khác nhau.Sinh hoạt văn hoá cộng đồng thường
diễn ra trong năm. Nhiều lễ hội dân gian còn gắn với đền
tháp, thánh đường Hồi giáo; và các lễ cưới, mừng , nhà
mới… , trong đó nổi bật là lễ hội Katê. Đến dự lễ
hội trên, du khách sẽ được tắm mình trong ngọn núi truyền
thống. Cùng chiêm ngưỡng những lời ca, điệu múa của
những chàng trai,cô gái Chăm. Du khách còn có thể nghe và
thấy những lời ca, tục cúng tế, thức ăn truyền thống,
sản vật trăm hoa, trăm quả, trăm nghề và áo quần ngũ sắc
thái, tinh hoa văn hóa trong ngày hội. Qua lễ hội du khách sẽ
bất ngờ, sẽ phát hiện ra nhiều điều lạ có sức quyến rũ
về những nét độc đáo, những giá trị nhân văn trong VHDG
người Chăm.
Mặt khác Ninh Thuận không chỉ lễ hội Katê, mà nơi đây người
Chăm còn bảo tồn nhiều đền tháp Chăm như tháp Hoà Lai
(Thế kỷ IX) Tháp Pô Klonh Girai (Thế kỷ XIII) ,tháp Pô Rôme
(Thế kỷ XII) … Mỗi đền
tháp Chăm là một tác phẩm tuyệt vời vô giá. Đó
chính là nơi ngưng đọng giá trị kỷ thuật,
mỹ thuật-đỉnh cao của nền văn
hóa vật chất người Chăm một thời phát triển rực rỡ mà
đến nay vẫn còn chứa đựng
những điều bí ẩn. Những đền tháp của người Chăm
ở Ninh Thuận có đặc điểm khác những đền tháp ở
Mỹ Sơn, Bình Định, Nha Trang…Bởi đền tháp Chăm ở Ninh
Thuận không đổ nát, hoang tàn , mà còn gắn với người Chăm
, gắn với lễ hội, gắn với những sự tích huyền thoại.
Cùng với di tích đền tháp VHDG còn tạo ra sự hấp dẫn cho
du khách bới các sự tích, địa danh, sự vật di tích gắn
với điểm, với tuyến du lịch gần nhau rất thuận lợi cho các
tour du lịch. Đền tháp Hoà Lai (Ba tháp-Ninh Hải) du khách có
thể nghe truyền thuyết Vua Chăm và vua Khơme (CamPuchia) từ xa
xưa thi tài và xây tháp như thế nào ? lên tháp Pô Klong Garai
có thể nghe kể về truyền thuyết Pô Klonh Garai lên làm vua
,xây tháp, đắp đập, ngăn sông. Trên đường đi tháp Pô Rôme
có thể ghé đến một di tích bai đá” Pataw tablah“ (Chung Mỹ)-nơi con rồng hiện hình hóa phép
cho Pô Klonh Garai lên làm vua như thế nào? Đến tháp Pô Rôme(
Hậu sanh) du khách có thể chiêm ngưỡng ngôi tháp cuối cùng
trong nghệ thuật điêu khắc, kiến trúc ChămPa . Ở đây du khách
còn có thể nghe về một thiên tình lịch sử đầy cảm động
giữa vua Chăm PôRôme và côn chúa Eđê –Bia thu can… Đó là
chưa kể đến khu di tích thờ cúng ” Bia cúng thần chuột”
(Yang tikuk) nơi mà vào thế kỷ thứ VIII –IX đội quân Java
đã đốt phá đền tháp người Chăm.Kế đó còn có núi Đá
Trắng với biết bao huyền thoại :Huyền thoại Chằng Tinh đòi
cưới Công chúa vua Chăm xứ Phan Rang để rồi dũng sĩ Chăm
ra tay cứu công chúa. Tất cả sự tích đó đã phủ bề dày
của nhiều lớp văn hóa, tô đậm thêm các di tích ,địa danh
hoà quyện với nhiều yếu tố
VHDG khác tạo nên sự hấp dẫn cho du khách.
Người Chăm ở Ninh Thuận còn bảo lưu nhiều nghề thủ công
truyền thống nổi bật là nghề dệt và gốm. Nghề thủ công
này không chỉ biểu diễn cho du khách xem kỹ mà quan trọng là
sản xuất ra sản phẩm thủ công làm đồ lưu niệm mang sắc
thái riêng từng vùng . Điều hấp dẫn ở mặt hàng thủ công
Chăm không phải là đồ lưu niệm trưng bày trong tủ kính như
các thành phố lớn (thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội) mà mặt
hàng được sản xuất ngay tại làng (Paley) Chăm. Du khách được
xem trực tiếp thợ dệt vải, nhuộm chàm quay xa, làm gốm…
những thao tác lao động
cách đây gần 2-3 thế
kỷ nhưng vẫn đạt đến
độ điêu luyện, tinh xảo làm cho du khách thán phục. Du khách
có thể mua ngay sản phẩm thủ công để làm quà lưu niệm
về tặng bạn bè,người thân.
Văn hóa ẩm thực, một thành tố của VHDG , là đối tượng
được du lịch chú ý
khai thác. Người Chăm thường tổ chức nhiều lễ hội và đây
là dịp để họ dâng cúng những món ăn vật lạ cho thần thánh.
Mỗi loại lễ, mỗi vị thần người Chăm đa dạng, đặc
biệt là món bánh(Sakaya) rượu chung cất từ gạo nếp (Tape
thanh) .Các món bánh gói ,lót bằng lá chuối và các đặc sản
trái cây của vùng nhiệt đới …Các món ăn trên thường
chế biến theo cách riêng phù hợp với đặc điểm từng dân
tộc Chăm nên sẽ lạ miệng và hấp dẫn du khách .Những món
ăn của người Chăm còn được trưng bày trên mâm cao, cỗ đầy
;mỗi
loại bánh đều mang một biểu tượng một triết lý riêng. Các
món ăn này sẽ có ý nghĩa nếu được tổ chức cho du khách
thưởng thức trong không gian kiến trúc nhà cửa Chăm, ngồi
ăn theo kiểu Chăm. Và càng có ý nghĩa hơn khi món ăn được
thưởng thức trong ngày hội với những ngày nghi lẽ mời chào
theo phong cách tiếp khách riêng của dân tộc Chăm.
Bên cạnh văn hóa ẩm thực ,người Chăm còn có một nền
nghệ thuật ca múa nhạc dân gian giàu bản sắc dân tộc.
Những điệu dân ca, dân vũ sẽ hoà vào với 72 điệu
trống gi năng Paranưng, kèn Xaranai …Chắc chắn sẽ làm hấp
dẫn và say mê lòng người.
Nói chung người Chăm ở Ninh Thuận
hiện nay vẫn còn bảo lưu một kho tàng VHDG đặc sắc
.Kho tàng văn hóa ấy vừa phong phú, đa dạng vừa sống động
và có bản sắc riêng độc đáo, thực sự là nguồn lực
dồi dào để phát triển du lịch.
2. Văn hóa dân gian Chăm Ninh Thuận tiềm năng du lịch to
lớn chưa được đánh thức. Mặc dù vậy ở bên ngoài
những danh lam thắng cảnh,những địa danh văn hóa Chăm ở
Ninh Thuận như : Tháp Chàm Phan Rang ”(Tower Phan Rang)”, Làng
Chăm Tuấn Tú ”(Tuân Tu Village)", Bảo tàng trung tâm văn
hóa Chăm Ninh Thuận "( Cham Cultural Museum Of Ninh Thuận
)" … đã được các Công ty du lịch quốc tế giới
thiệu ,in trong sách hướng dẫn du lịch. Đặc biệt các tháp
Chăm ở Miền Trung đã trở thành địa chỉ đỏ của các công
ty du lịch lữ hành uy tín như Việt Nam Tourist, Sài Gòn tourist,
Peace tourist … Đó là những điều kiện thuận lợi cho du
lịch Ninh Thuận .
Tuy vậy, hiện nay du lịch Ninh Thuận vẫn vắng khách, chỉ có
rải rác một vài khách nước ngoài đến tham quan, nghiên
cứu văn hoá Chăm trong những dịp lễ hội Chăm tiếp cận
thị trường thổ cẩm. Sản phẩm dệt thổ cẩm người Chăm mấy năm gần đây phục vụ du lịch tuy cũng nổi lên
rầm rộ ở Hà Nội. Đà Nẳng, Sài Gòn …nhưng đó chỉ là
hoạt động tự phát, chưa được tổ chức có qui mô để
thu ngoai tệ. Nhiều điểm di tích và danh lam thắng cảnh văn
hóa có giá trị chưa được tiếp cận khai thác đúng hướng.Thủ
tục hành chính đối với khách nước ngoài còn rườm rà.
Một khó khăn thực sự đối với Tỉnh Ninh Thuận chưa có
kế hoạch phát triển du lịch văn hóa rõ nét ,do vậy môi trường
văn hóa cho phát triển du lịch chưa được xác lập. Muốn du
lịch Ninh Thuận phát triển cần thực hiện đồng bộ giữa
các ngành ,các cấp,địa phương,Trung ương và việc tham gia
của cộng đồng vào các hoạt động du lịch tại các điểm
du lịch.
3. Trước thực trạng như vậy, một vấn đề đặt ra là cần
chủ động qui hoạch, khai thác tổ chức các hoạt động văn
hóa dan gian Chăm phục vụ du lịch.
Đầu tư cho du lịch Ninh
Thuận không phải một sớm, một chiều, cần phải xác định
đầu tư, bền vững,đầu tư từng giai đoạn, đầu tư cả
một khu vực và đầu tư đúng hướng. Đầu tiên là xây
dựng cơ bản :Hệ thống giao thông điện nước, viễn thông
… và từng giai đoạn tính tiếp từng hạng mục. Ngay bước
đầu chúng ta có thể bắt đầu đón khách để tăng thêm
nguồn thu và từng bước kêu gọi nhà đầu
tư trong và ngoài nước .
Việc đầu tư, qui hoạch cụ thể trước tiên là cần phải
gấp rút tôn tạo di tích văn hóa lịch sử như tháp Pô Klong
Girai, Pô Rôme, Hoà Lai, di tích đá chẻ(Pataw tablah), núi Đá
trắng … Bên cạnh đó tổ chức lại các lễ hội truyền
thống đặc biệt là các công trình cụ thể kéo dài thêm
lễ hội Katê ở tháp với nhiều loại hình VHDG đa dạng làm
điểm chỉnh để thu hút khách.
Về làng văn hóa cổ truyền, trước hết cần qui hoạch 2 làng
:Làng dệt (Mỹ Nghiệp) làng gốm (Bầu Trúc). Kết hợp các
di tích văn hóa làng ven làng
đề hình thành tour; mở rộng thêm tuyến du lịch. Làng Chăm
phải được bảo tồn nguyên
vẹn những giá trị văn hóa truyền thống như mỗi căn nhà,
hàng rào, cách sinh họat …mang đặc trưng tộc người. Làng
cũng được sữa sang đường ngõ sạch đẹp. Tiến tới xây
dựng làng Chăm hoàn chỉnh làm điểm du lịch đìen dã, du
lịch tìm hiểu văn hóa dân tộc. Ở làng sẽ tổ chức sinh
hoạt văn hóa cộng đồng, hướng tới việc thể hiện một
số sinh hoạt VHDG theo nhu cầu của khách hàng.
Sở VHTT Ninh Thuận nên duy trì đoàn nghệ thuật bán chuyên Chăm
nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Chăm đồng
thời sẽ là đội văn nghệ
phuc vụ khách du lịch. Đoàn sẽ biểu diễn các điệu múa dân
ca, nhạc cụ và có thể trích đoạn biểu diễn lễ hội Katê,
lễ cưới, hát giao duyên…khi du khách có yêu cầu.
Ngoài ra,bên cạnh nền VHDG Chăm chúng ta còn phải triệt để
khai thác tối đa nguồn lợi du lịch khác như biển - Núi ( Cà Ná),
Biển
Ninh Chữ-Núi Cà Đú (Di tích kháng chiến)… Nhằm để làm
phong phú thêm loại hình du lịch Ninh Thuận.
Du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp,đòi hỏi các ngành
cấp địa phương phối hợp chặt chẽ ,tránh sự chồng chéo
nhằm khai thác tất cả nguồn lợi để phát triển du lịch
bền vững.mặt khác cần tạo ra mặt bằng pháp lý (Pháp lệnh du lịch) cũng như huy động
mọi nguồn lực của địa phương trong nước và ngoài nước
đầu tư vào cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện cho khách du
lịch có thể tới các điểm du lịch văn hóa một cách
thuận lợi và nhanh chóng.
Tóm lại, những tiềm năng thách thức, khó khăn của Ninh
Thuận là có thực. Do vậy để phát triển du lịch Ninh
Thuận. Cần quán triệt đường lối đã được chỉ ra trong
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX
của Đảng :” Phát triển du lịch tương xúng với
tiềm năng du lịch to lớn của đất nước theo hướng
du lịch văn hóa sinh thái
môi trường. Xây dựng các chương trình và các điểm du
lịch hấp dẫn về văn hóa, di tích lịch sử và danh lam
thắng cảnh”. Do vậy ngày nay để phát triển quốc sách du
lịch, nhiều quốc gia, địa phương đã tính đến nhiều
nguồn lực trọng yếu để có thể duy trì sự phát triển du
lịch bền vững .Tuy nhiên vấn để phát triển du lịch cũng
cần phải nhận thức rằng, đầu tư du lịch là đầu tư cho
sự phát triển cần phải được ưu tiên nhưng cũng cần
phải tránh thương mại hóa du
lịch, tác động của mặt trái cơ chế thị trường làm chui
tột bản sắc văn hóa dân tộc,nâng cao truyền thống lịch
sử, mức sống của nhân dân, đảm bảo được an ninh quốc
phòng, để góp phần xứng đáng vào sự phát triển kinh tế
- xã hội của địa phương và đất nước. Phan rang, 02-2001 SAKAYA |
|
||||||
|
||||||||
|
||||||||
