Lễ hội Chăm ở Thánh đường (Sangmưgik)

I. Lễ hội Suk Yương (Kinh hội):

Lễ hội Suk yương ngoài việc các tu sĩ nhóm Chăm Awal là tu sĩ Po Acar mở cửa thánh đường làm lễ, cầu kinh còn là dịp họp mặt các chức sắc tín ngưỡng, tôn giáo của Chăm Ahiêr và nhóm Chăm Awal, kể cả các tín đồ ở 22 làng Chăm về để tổng kết, bàn bạc và đưa ra phương hướng thực hiện phong tục như quan hôn, tang tế và cả về lịch pháp ở các làng palei, các khu vực đền tháp, các thánh đường trong thời gian thực hiện 3 năm qua. Trong dịp lễ hội này người Chăm còn bầu một hội đồng phong tục - những thành viên trong hội đồng phong tục là các chức sắc tu sĩ phụ trách ở 7 thánh đường người Chăm Awal và ở 3 đền tháp người Chăm Ahiêr để quản lí tín đồ.

Lễ hội Suk yương ở làng Chăm, sau khi kết thúc phần họp mặt bàn bạc của hội đồng phong tục, tín đồ thì các tu sĩ nhóm Chăm Awal (Po Acar) làm lễ cầu kinh trong thánh đường. Mỗi gia đình trong làng Palei, mỗi nhà có tu sĩ Acar đều đội mâm lễ vật (cơm canh, bánh trái) đến thánh đường để tu sĩ hành lễ. Nghi thức hành lễ tương tự như hành lễ trong thánh đường ngày lễ hội Ramưwan sẽ trình bày sau. Tuy nhiên hành lễ Ramưwan kéo dài một tháng còn lễ Suk yương tu sĩ chỉ hành lễ một ngày.

Trong dịp lễ này các gia đình ở làng Chăm nhóm Awal, ảnh hưởng Hồi giáo – nơi có kinh hội Suk yương đều chuẩn bị quá bánh để tiếp đón người thân, bạn bè. Họ vui vẻ chúc tụng lẫn nhau. Làng Chăm trong dịp lễ này còn tổ chức bóng đá, bóng chuyền, văn nghệ, ca múa nhạc dân gian…làm cho làng Chăm thực sự sôi động hẳn lên. Lễ Suk Yương thực sự là ngày hội của palei Chăm.

II. Lễ hội Ramưwan: Lễ hội Ramưwan của người Chăm Awal diễn ra trong thời gian một tháng, trước khi vào lễ họ thường tổ chức lễ hội trong 3 ngày đầu. Lễ hội diễn ra làm 3 phần: lễ tảo mộ (nau ghôr) - lễ cúng gia tiên (iêu muk key – kèm theo hội) và lễ chay niệm tại thánh đường (bang ơk).

- Lễ tảo mộ (nau ghôr):

làm lễ tẩy uế phần mộ và mời tổ tiên về dự lễ “cúng gia tiên” nhân ngày Ramưwan. Nghi thức lễ do Po Acar thực hiện bằng những lời cầu kinh bằng tiếng Ả rập được rút ra từ kinh Koran (Kuruưn) và một số vị đàn ông khác thuộc kinh kệ cũng ăn mặc chỉnh tề cùng với các phụ nữ van vái mời tổ tiên ông bà về dự lễ Ramưwan.

- Lễ cúng gia tiên (ieu muk key): Sau khi tảo mộ về, họ chọn một nơi trang trọng nhất trong nhà làm bàn tổ (danok). Bàn tổ được trải chiếu hoa, để khay trầu, ấm trà, 2 cái gối nằm…Đây là nơi yên vị của tổ tiên về hưởng lễ nhân ngày Ramưwan. Sau khi lập bàn tổ xong, họ dâng lễ vật lên cúng tổ tiên như bánh tét, bánh ít, chè, xôi bánh sakaya (món lạt – kaya yuơr); gà luộc, cơm canh, cá khô (món mặn - kaya klăm)…Lễ vật được dâng cúng thành nhiều mâm. Mỗi một thành viên trong gia đình đều cầu khấn trong hương hồn tổ tiên phù hộ độ trì cho họ. Mâm lễ còn được dâng thành nhiều đợt. Mỗi đợt dâng lên hai mâm (mâm ngọt và mâm mặn). Trong mỗi lần dâng lễ vật vị cúng lễ luôn đọc kinh, vừa rót rượu vừa khấn vái trong khói hương trầm toả ra nghi ngút. Các vị thần linh được mời về hưởng lễ là tổ tiên bên nội và cả bên ngoại sau đó là những người thân trong gia đình đã khuất...Trong ngày cúng gia tiên (ieu muk kay) những thành viên trong gia đình đều họp mặt đông đủ với hương hồn của tổ tiên. Họ luôn cầu khấn và hi vọng tổ tiên sẽ phù hộ độ trì. Kết thúc lễ này, họ mời bà con, bạn bè dự lễ cùng hưởng lễ vật, họ cùng ăn, cùng chúc tụng lẫn nhau.

- Hội: trong 3 ngày lễ cúng gia tiên họ thường tổ chức ngày hội. Mỗi làng palei Chăm Awal đều tổ chức giao hữu bóng đá, văn nghệ, trò chơi dân gian như tổ chức thi đội nước, bò kéo xe, kéo cày, giã mạo... Các trò chơi không chỉ lôi cuốn các thành viên trong làng mà còn có nhiều thành viên ở các làng palei khác tham gia. Ba ngày đầu cúng lễ gia tiên người Chăm Hồi giáo Bàni thực sự là ngày hội mở đầu cho lễ Ramưwan.

- Lễ Ramưwan (băng ơk):

 đường (Sang Mưgik) dự lễ Rưmưwan. Và cũng kể từ đây tẩt cả tu sĩ Po Acar cũng tập trung tại thánh đường để hành lễ trong thời gian 01 tháng.

Hành lễ Ramưwan trong thánh đường:

Hành lễ Ramưwan tại thánh đường được diễn ra theo các bước lễ như sau: lễ tẩy thể (mưk ia), lễ đánh trống (atoong agar), lễ đọc kinh (wah) và lễ kết thúc.

+ Lễ tẩy thể tu sĩ Acar: Trước khi vào hành lễ các tu sĩ Po Acar đều làm lễ tẩy thể. Lễ tẩy thể được diễn ra trước thánh đường. Lễ được thực hiện một lúc 9 vị tu sĩ. Mỗi tu sĩ mặc váy mình trần (áo khoác vai), tay cầm chén đồng để lấy nước tẩy thể. Nước tẩy thể được họ lấy từ giếng hoặc cái hồ ở trong khuôn viên thánh đường. Lễ tẩy thể này mang tính tượng trưng. Khi lấy được nước thì 09 vị tu sĩ đứng trên 09 miếng đá (patau kakbah) được đặt ở trước thánh đường đọc kinh làm lễ tẩy thể. Sau đó họ mặc trang phục chỉnh tề bước vào thánh đường làm lễ. Khi bước vào cửa thánh đường họ còn đọc câu kinh dài và làm nghi thức lễ của người Hồi giáo là lấy tay chạm mũi.

+ Đánh trống và gọi lễ (atoong agar): Mỗi lần thực hiện lễ trong thánh đường họ đều dùng trống (hagar) để khởi lệnh. Đánh trống lễ trong thánh đường được phân công tu sĩ cụ thể. Người đánh trống thường là cấp tu sĩ Katip hay Imưm trong hàng ngũ chức sắc Chăm Awal. Trống được treo ở góc bên trong thánh đường (gần cửa ra vào). Tiếng trống gọi lễ thường bắt đầu bằng một hồi dài liên tục và kết thúc bằng 03 tiếng sau cùng. Khi tiếng trống gọi lễ (Bang) kết thúc, thì người đánh trống được một vị tu sĩ khác đến tiếp đón về nơi dự lễ bằng cử chỉ hai người đứng cạnh nhau, hai tay chạm lên mão (mũ) và hai tai. Cuối cùng ngâm lên bài kinh và bắt đầu lễ đọc kinh.

+ Đọc kinh (wah):

Trong 4 bước hành lễ trên, lễ đọc kinh “wah” là quan trọng do một vị Imưm hoặc Katip hướng dẫn đọc và hành lễ. Các vị tu sĩ đứng theo hàng ngang trong thánh đường, mặt hướng về hướng tây (hướng về La Mecque). Bài kinh có khi một người đọc, có khi cùng đọc tất cả và thỉnh thoảng đọc đồng thanh hoặc hô vang tiếng “Omin”. Khi đọc các tu sĩ thể hiện nhiều thao tác khác nhau như bái lạy, qùy, đứng, tay thì lần từng hạt chuỗi (mặc khải). Kết thúc một lần đọc kinh thì các tu sĩ thường ngồi lại thành vòng tròn. Từng vị tu sĩ tham gia lễ trong thánh đường đều bắt tay nhau, rồi đưa tay chạm vào mũi. Đây là nghi thức chào nhau thân thiện mà thường gặp ở các tín đồ Hồi giáo thế giới.

Trong lúc các tu sĩ hành lễ thì bà con trong làng thường dâng lễ cho vị thần Âuloah (Alla) như têm trầu, cây nến bằng sáp ong để thắp sáng... để biết ơn đến thánh Alla và cầu may, cầu tài lộc. Những gia đình có tu sĩ thì còn đội lễ vật như cơm, bánh trái đến thánh đường để các tu sĩ dùng về đêm.

Hành lễ Ramưwan kéo dài trong một tháng. Trong tháng lễ họ còn chia ra làm nhiều giai đoạn (tiểu lễ) khác nhau như sau:

Lễ ngày thứ sáu (harey jamưah): Trong tháng lễ Ramưwan họ tổ chức 4 lần đọc kinh lễ ngày thứ sáu. Nghi thức lễ cũng tương tự như đã trình bày trên, chỉ khác ở chỗ là chủ lễ đọc kinh trong ngày thứ sáu là vị Katip, lễ vào giờ kinh Vahrik - hướng về thánh Môhamat. Nghi thức hành lễ này khá long trọng, vị katip phải đứng vào bục giảng trong thánh đường (Kanrong), tay cầm gậy lễ (gai bhong) và cuốn sách giảng kinh Koran. Khi bài giảng kinh kết thúc thì tín đồ dâng lễ vật (xôi, chè) lên thánh đường. Các tu sĩ ngồi quây quần lại bên nhau cùng đọc kinh và đốt chén lửa xông hương trầm kết thúc bài lễ kinh.

Lễ kinh vào ngày thứ năm (Harey pok jip): Lễ này cũng được thực hiện trong ngày thứ năm hàng tuần. Nghi thức hành lễ, đọc kinh dâng lễ vật cũng tương tự như lễ thường ngày trong thánh đường. Chỉ khác ở chỗ là lễ này đọc kinh vào giờ kinh Esha và cuối cùng có đọc thêm 5 kinh lễ cầu cúng tổ tiên tương tự như lễ cúng gia tiên ở phần đầu (băng muk key).

Lễ Muk trun, Ôn trun: Lễ Ramưwan kết thúc 15 ngày đầu gọi là “Nữ thần gian thế” (Muk trun) và từ ngày thứ 20 trở đi đến cuối tháng là lễ “Thần Ông” giáng thế (Ôn trun). Nghi thức hành lễ của các lễ này cũng tương tự như các nghi thức lễ ngày thứ sáu hàng tuần đã trình bày. Đặc biệt sau lễ “Muk trun” là mốc thời gian báo hiệu các tín đồ ở làng Chăm (kể cả Chăm Awal và Chăm Ahiêr) đã hết thời kỳ kiêng cữ, chay tịnh. Họ sẽ được phép sát sinh, cúng tế thuộc về lễ nghi tín ngưỡng dân gian Chăm. Còn sau lễ “On trun” bà con trong làng có tục dâng gạo (tuh brah) lên thánh đường để các tu sĩ làm lễ bố thí cho người nghèo. Trong lễ On trun này các tu sĩ còn thực hiện lễ nghi cho các tín đồ như lễ “Palek kalăm” cho các cháu trai đã làm lễ cắt da quy đầu (katat) theo tập tục của Hồi giáo...để kể từ đây các tín đồ mới trưởng thành này được phép dự lễ kinh tảo mộ, cúng gia tiên...

+ Lễ kết thúc Ramưwan (taleh Ramưwan): Lễ Ramưwan kết thúc vào ngày thứ 30 của tháng lễ chay tịnh. Ngày kết thúc lễ được tổ chức rất long trọng trong thánh đường. Ngoài việc tổ chức đọc kinh Koran như thường lệ và cầu những điều tốt lành cho dân làng (giờ kinh Subahik); họ còn tổ chức lễ rước gậy thần Âuloah (Alla); làm lễ thăng quan tiến chức cho các vị tu sĩ trong thánh đường (Imưm, Katip). Ngày cuối cùng của tháng lễ, ngoài việc tín đồ trong làng tổ chức ăn cơm bố thí (cơm, trứng luộc và muối mè) gọi là “lithey Yakat” của các vị tu sĩ, dân làng còn dâng lễ vật, mỗi tín đồ dâng 2 mâm lễ (một mặn, một ngọt)... lên thánh đường để cúng lễ thánh Âuloah (Alla) rồi kết thúc lễ Ramưwan.

Tóm lại: Lễ Ramưwan là lễ hội lớn nhất của người Chăm Awal – Chăm ảnh hưởng Hồi giáo. Lễ hội nguyên gốc của nó chỉ là lễ đơn thuần cho mùa chay niệm cho tín đồ Hồi giáo. Thế nhưng khi người Chăm tiếp nhận, họ đã cải biên lại thành lễ hội mang bản sắc của riêng mình. Do vậy lễ Ramưwan của người Chăm không chỉ là lễ chay niệm, đọc kinh cầu nguyện thánh Alla một ngày 5 lần mà nó còn kết hợp với lễ cúng gia tiên, tục dâng gạo, lễ cúng nữ thần giáng thế - một tín ngưỡng bản địa lâu đời của người Chăm. Hơn thế nữa, trong lễ hội Ramưwan còn chấp nhận cho các tín đồ múa hát - một loại hình sinh hoạt khó có thể chấp nhận trong luật của Hồi giáo nhưng cuối cùng cũng hội nhập vào lễ Ramưwan. Những yếu tố trên đã kết hợp, dung hoà lại với nhau tạo cho lễ Ramưwan trở thành một lễ hội đặc sắc của người Chăm, góp phần làm phong phú và đa dạng sắc màu độc đáo của lễ hội Chăm.

(Trích trong: "Lễ hội của người Chăm" - Tác giả: Văn Món - Sakaya)